Giới thiệu
Từ “Numismatics” (Tiền cổ học) bắt nguồn từ tiếng Latinh, có nghĩa là việc nghiên cứu hoặc sưu tầm tiền xu, thẻ quy đổi, tiền giấy và đôi khi cả những vật liên quan như huy chương. Khi nói đến giá trị của tiền xu, điều quan trọng là phải phân biệt giữa giá trị kim loại (bullion value) – phản ánh giá trị dựa trên hàm lượng kim loại quý bên trong, và giá trị tiền cổ. Tiền cổ là các đồng xu được sưu tầm vì tuổi đời và độ hiếm, bên cạnh – hoặc thay vì – giá trị kim loại quý. Tiền cổ được mua bán giữa các nhà sưu tầm, những người quan tâm đến giá trị lịch sử, văn hóa hoặc đầu tư. Chúng có thể được mua từ các nhà bán sỉ, đại lý bán lẻ trong và ngoài nước, các nhà môi giới, hoặc các trung tâm giám định chuyên môn.
Ứng dụng
Thời gian gần đây đã ghi nhận nhiều xu hướng và diễn biến đáng chú ý trong thế giới tiền cổ, nhưng không phải tất cả đều tích cực. Giả mạo tiền xu đã trở thành vấn nạn phổ biến trên thị trường tiền cổ. Các đối tượng làm giả ngày càng tinh vi trong việc sao chép trọng lượng, ngoại hình và độ sắc nét của đường dập, khiến những đồng giả chất lượng cao dễ dàng qua mặt người mua như hàng thật. Điều này khiến thị trường tiền cổ trở nên rủi ro, đặc biệt đối với các nhà đầu tư đang giao dịch thông qua các nhà môi giới thiếu chuyên môn, không có công nghệ phân tích hiện đại, hoặc thiếu trung thực.
Trước sự gia tăng các hành vi gian lận, thị trường tiền cổ có khả năng sẽ bị siết chặt quản lý. Ví dụ, Đạo luật Thượng viện Minnesota số 3822 vừa được ban hành yêu cầu các nhà buôn tiền cổ phải ghi rõ bằng văn bản hàm lượng kim loại quý trong sản phẩm họ bán. Những ai vi phạm, như cung cấp thông tin sai lệch về thành phần kim loại hoặc trình độ đánh giá tiền xu sẽ bị xử phạt. Nếu đạo luật này mang lại hiệu quả, nhiều bang khác có thể sẽ áp dụng theo. Đồng thời, việc tiền cổ ngày càng được quảng bá như một hình thức đầu tư thay vì chỉ là vật sưu tầm có thể dẫn đến sự giám sát từ phía chính phủ, tương tự như thị trường cổ phiếu hay trái phiếu. Những chuyển biến này cho thấy nhu cầu ngày càng lớn về các công nghệ phân tích hiện đại để xác minh hàm lượng kim loại quý trong tiền cổ.
Các nhà sưu tầm và buôn bán tiền xu hiện sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để kiểm tra, bao gồm cả phương pháp phân tích và phi phân tích. Các phương pháp phi phân tích bao gồm quan sát tổng thể đồng xu bằng công cụ đơn giản như kính lúp. Năm đúc, các vết sửa trên bề mặt, ký hiệu đặc biệt hay hư hại dễ thấy thường sẽ cung cấp thông tin về tình trạng và độ xác thực của đồng xu. Ngoài ra, còn có bài kiểm tra âm thanh (ping test), trong đó đồng xu được gõ bằng một vật kim loại; âm thanh phát ra sẽ giúp xác định xem đồng xu có phải là hợp kim hay chứa hàm lượng vàng hoặc bạc cao (vàng gần như nguyên chất sẽ phát ra âm thanh đục và ngắn, trong khi bạc nguyên chất sẽ tạo tiếng ngân vang kéo dài).
Các phương pháp kiểm tra phân tích bao gồm việc sử dụng thiết bị đo độ dẫn điện để xác định hàm lượng vàng. Những thiết bị này tận dụng đặc tính vàng là kim loại dẫn điện rất tốt, do đó việc đo độ dẫn điện của một đồng xu có thể cung cấp thông tin về hàm lượng kim loại quý bên trong. Tuy nhiên, phương pháp này thường chỉ áp dụng được với một số kim loại nhất định, chủ yếu là vàng (Au) và bạch kim (Pt). Đáng tiếc là hàm lượng bạc (Ag) – vốn rất được giới chuyên môn tiền cổ quan tâm – lại không thể được phát hiện bằng thiết bị đo độ dẫn điện. Ngoài ra, phương pháp này cũng không thể xác định rõ sự hiện diện của các kim loại pha tạp như đồng (Cu) hay kẽm (Zn). Vì vậy, thiết bị này thường chỉ cho kết quả mang tính định tính. Chúng cũng dễ bị sai số nếu đầu dò bị nhiễm chéo bởi các chất còn sót lại từ các lần kiểm tra trước.
Một phương pháp phổ biến khác là thử axit, được sử dụng để xác định tuổi vàng (karat) của đồng xu. Bản chất của phương pháp thử axit cũng là định tính và có độ chính xác hạn chế. Phương pháp này hoạt động bằng cách nhỏ một loạt các loại axit khác nhau để kiểm tra mức karat cụ thể, thường là 10k, 14k, 18k và 22k. Dựa trên phản ứng hóa học xảy ra – hoặc không xảy ra – người kiểm tra có thể suy luận rằng đồng xu hoặc món trang sức có tuổi vàng nằm trong khoảng nào đó, ví dụ: “trên 14k và dưới 18k”. Tuy nhiên, phương pháp này không cung cấp được nồng độ vàng chính xác, cũng như không phát hiện được sự tồn tại hay hàm lượng của các kim loại quý khác hoặc các thành phần hợp kim. Nó cũng không thể xác định liệu đồng xu có được mạ vàng hay không. Ngoài ra, thử axit là phương pháp có tính phá hủy và hoàn toàn không phù hợp để đánh giá các đồng tiền cổ có giá trị cao. Các loại axit sử dụng đều có tính ăn mòn và cần được xử lý bằng thiết bị bảo hộ chuyên dụng.
XRF trong đánh giá tiền cổ
Dù sử dụng phương pháp nào để kiểm tra tiền xu, thì việc tránh gây hư hại lên đồng tiền là yếu tố vô cùng quan trọng – bởi chỉ một vết xước nhỏ cũng có thể làm mất đi hàng ngàn đô la giá trị sưu tầm trong một số trường hợp. Công nghệ huỳnh quang tia X (XRF) là giải pháp thay thế nhanh chóng, chính xác và đặc biệt không phá hủy, giúp phân tích thành phần kim loại trong đồng xu. Các thiết bị XRF phân tích kim loại quý như Thermo Scientific Niton DXL và Niton XL2 hiện đang được nhiều chuyên gia trong lĩnh vực tiền cổ học tin dùng.
Chúng ta sẽ cùng xem qua một vài ví dụ để thấy công cụ mạnh mẽ này có thể được sử dụng như thế nào trong việc phát hiện gian lận tiền cổ và nâng cao tốc độ cũng như hiệu quả hoạt động cho các nhà sưu tầm và đại lý tiền xu:
Xác minh thành phần nguyên tố – Nhiều dòng tiền xu được đặc trưng bởi thành phần nguyên tố riêng biệt, nghĩa là hàm lượng và loại nguyên tố được xác định rõ ràng. Bất kỳ sự sai lệch nào so với thành phần này đều có thể là dấu hiệu của gian lận. Ví dụ, tiền 10 cent và 25 cent Canada có thành phần rõ ràng. Năm 1968, thành phần của đồng xu đã chuyển từ hợp kim 50% bạc (Ag) và 50% niken (Ni) sang gần như 99% niken. Trong điều kiện bình thường, năm đúc sẽ là cơ sở đáng tin cậy để xác định thành phần, nhưng trong trường hợp này, thay đổi lại xảy ra giữa năm. Do hai đồng xu có vẻ ngoài tương tự nhau, người sưu tầm không thể xác định chính xác thành phần của đồng xu được đúc trong năm đó. Chênh lệch giá trị giữa hai thành phần này là 0,763 USD. Nhờ công nghệ XRF cầm tay, hàm lượng kim loại quý có thể được xác định đáng tin cậy chỉ trong vài giây.
Phân tích số lượng lớn – Các đại lý tiền xu thường cần kiểm tra tiền số lượng lớn. Những đồng xu này thường được giao trong cuộn giấy hoặc túi nhựa, và việc giao dịch cần được tiến hành nhanh chóng. Kiểm tra từng đồng bằng cách quan sát năm đúc là công việc tốn thời gian, dễ mỏi mắt và gây mất tập trung. Với thiết bị XRF cầm tay, việc này có thể được thực hiện trong thời gian ngắn hơn rất nhiều – mà không cần phải mở bao bì gốc của các đồng xu.
Phát hiện vàng thật giả – Một số đồng tiền vàng có nhiều mức độ tinh khiết khác nhau, từ 14K đến 22K, và có thể tồn tại dưới dạng mạ vàng hoặc không mạ. Dù mắt thường có thể phân biệt giữa vàng trung bình (ví dụ: 14K) và vàng cao cấp (22K), nhưng rất khó để phân biệt giữa vàng 22K và vàng mạ. Các phương pháp thử mang tính phá hủy là không được khuyến khích vì sẽ làm giảm đáng kể giá trị đồng xu. Nhờ công nghệ phát hiện mạ vàng AuDIT™ được cấp bằng sáng chế của Thermo Fisher Scientific, việc xác định có hay không lớp mạ vàng có thể được thực hiện một cách đáng tin cậy chỉ trong vài giây.
Phát hiện gian lận – Tiền giả đang tràn lan trên thị trường! Phương pháp làm giả ngày càng tinh vi. Một cách phổ biến là phủ lớp bạc bên ngoài một lõi không phải bạc, nhằm giả mạo đồng xu bạc nguyên khối. XRF cầm tay có thể dễ dàng phát hiện thành phần thực của đồng xu, cho thấy mọi sai lệch so với thành phần tiêu chuẩn. Một chuyên gia tiền cổ đã minh chứng hiệu quả của máy phân tích kim loại quý Niton XL2 trong một video nổi tiếng trên YouTube khi sử dụng thiết bị để phát hiện những đồng xu giả như vậy.
Đo trực tiếp qua lớp bọc – Những đồng xu có giá trị thường được bảo vệ bởi các lớp màng mỏng hoặc đóng gói như hình dưới. Việc này nhằm giữ nguyên giá trị đồng xu; nếu tháo lớp bảo vệ ra, giá trị có thể giảm ngay lập tức. Những kẻ làm giả thường lợi dụng điều này, đóng gói đồng xu giả trong lớp vỏ niêm phong, với hy vọng người mua sẽ không mở ra kiểm tra. Thiết bị XRF cầm tay có thể kiểm tra thành phần thực của đồng xu thông qua lớp màng mỏng, và cho kết quả chính xác kể cả khi đo qua các hộp nhựa dày hơn.
Kết quả minh họa – Khi đo một đồng xu bạc bằng thiết bị Thermo Scientific Niton DXL, một lần đo qua lớp màng bảo vệ và một lần đo trực tiếp, cho thấy kết quả thu được gần như tương đồng.
| Thành phần | Without Plastic Foil | With Plastic Foil |
| Ag | 88.3 ± 1.1 | 87.4 ± 1.1 |
| Cu | 11.7 ± 0.4 | 12.5 ± 0.4 |
Kết luận
Các thiết bị phân tích huỳnh quang tia X (XRF) mang đến một phương pháp định giá tiền sưu tầm nhanh chóng, chính xác và không phá hủy. XRF hỗ trợ các đại lý tiền xu phát hiện gian lận và nâng cao hiệu quả vận hành tổng thể, nhờ khả năng nhanh chóng xác định tuổi vàng (karat) và tỷ lệ phần trăm của tất cả kim loại quý cũng như các nguyên tố hợp kim trong mẫu kiểm tra. Nhờ đó, thiết bị dễ dàng phát hiện những mẫu không đạt tiêu chuẩn, vàng non karat, thậm chí là các vật liệu giả tinh vi mà phương pháp thử axit không thể phân biệt được. Đặc biệt, công nghệ AuDIT độc quyền còn giúp xác định chính xác các vật thể được mạ vàng – vốn có thể dễ dàng bị bỏ qua bởi các phương pháp kiểm tra truyền thống.
Nguồn: https://assets.thermofisher.com/TFS-Assets/CAD/Application-Notes/Numismatic-App-Note-Final-1.pdf
Minh Khang là nhà phân phối và nhập khẩu trực tiếp các thiết bị X-ray hãng Thermo Fisher.
EN